Khi học qua video bài giảng, cách ghi chép hiệu quả là xem trọn một đoạn ý, dừng video, viết lại bằng lời mình kèm mốc thời gian, rồi mới xem tiếp. Video cho bạn một thứ mà lớp học trực tiếp không có: nút dừng. Dùng nút đó đúng cách, ghi chép từ video có thể tốt hơn ghi chép trên lớp; bỏ qua nó, bạn dễ rơi vào kiểu xem thụ động như xem phim.
Bài này dành cho học sinh, sinh viên học qua video ghi sẵn, lớp học trực tuyến hoặc khoá học mở. Bạn sẽ có một quy trình ghi theo ba lượt, cách dùng mốc thời gian, chuyện xem tốc độ cao có nên hay không, và cách dùng bản chép lời hoặc tóm tắt tự động mà không để nó thay bạn học.
Vì sao học qua video dễ tưởng hiểu mà không nhớ
Video bài giảng thường được biên tập gọn, người giảng nói trôi chảy, hình minh hoạ rõ. Chính sự trôi chảy đó tạo ra cảm giác dễ hiểu. Nhưng cảm giác dễ hiểu khi đang xem khác xa với khả năng tự giải thích lại khi tắt video. Nhiều người học trực tuyến thấy mình xem xong cả chương mà khi làm bài tập lại không biết bắt đầu từ đâu.
Có hai lý do. Thứ nhất, khi xem, bạn tiếp nhận liên tục mà không có điểm dừng buộc phải xử lý. Ở lớp học trực tiếp, ít ra thầy cô còn đặt câu hỏi, cho làm bài tập giữa giờ; video ghi sẵn thì không. Thứ hai, môi trường xem video ở nhà đầy phân tâm: điện thoại, các thẻ trình duyệt khác, người nhà đi qua. Một phút lơ đãng ở lớp có thể bù bằng câu hỏi; một phút lơ đãng trước video thì trôi qua mà không ai nhận ra.
Tin tốt là cả hai vấn đề đều sửa được bằng cách ghi chép có chủ đích. Mỗi lần dừng video để viết là một lần bạn buộc phải xử lý điều vừa nghe. Ghi chép biến việc xem thành việc làm. Phần dưới đi vào cách làm cụ thể, từ quy trình đến ký hiệu.
Quy trình ghi chép ba lượt cho một video
Quy trình này hợp với video dài từ mười lăm đến sáu mươi phút. Với video rất ngắn, bạn có thể gộp lượt một vào lượt hai.
- Lượt một, xem lướt khung: tua nhanh qua video hoặc xem mục lục chương nếu nền tảng có, ghi lại năm đến bảy đề mục chính kèm mốc thời gian. Mất vài phút, nhưng bạn biết trước bài sẽ đi qua những đâu.
- Lượt hai, xem và dừng: xem ở tốc độ bình thường. Sau mỗi ý trọn vẹn, thường là hai đến năm phút, dừng video và viết lại ý đó bằng lời mình, không nhìn màn hình. Ghi mốc thời gian ở đầu dòng.
- Gặp chỗ khó: tua lại một lần. Nếu vẫn chưa hiểu, ghi dấu hỏi kèm mốc thời gian, xem tiếp, đừng tua lại năm lần liền.
- Cuối video: không xem lại, viết một đoạn tóm tắt ba đến năm câu và liệt kê các dấu hỏi.
- Lượt ba, lấp chỗ trống: quay lại đúng các mốc có dấu hỏi, xem lại đoạn đó, tra thêm sách hoặc tài liệu khoá học, rồi bổ sung bằng màu khác.
Một video ba mươi phút làm theo cách này có thể mất bốn mươi lăm đến sáu mươi phút. Điều đó bình thường. Thời gian xem không phải thước đo; thứ bạn mang ra khỏi video mới là thước đo.
Mốc thời gian: cách ghi để tra lại nhanh
Mốc thời gian là lợi thế riêng của ghi chép video. Ghi đúng cách, bạn biến vở ghi thành một mục lục trỏ thẳng vào đoạn cần xem lại.
| Ký hiệu | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| 12:40 | Bắt đầu một ý mới | 12:40 định luật bảo toàn năng lượng |
| 12:40 * | Người giảng nhấn mạnh | 18:05 * điều kiện áp dụng |
| 12:40 ? | Chưa hiểu, cần xem lại | 23:10 ? vì sao đổi dấu ở bước 3 |
| 12:40 vd | Ví dụ có lời giải | 27:30 vd bài toán con lắc |
| 12:40 h | Hình hoặc sơ đồ quan trọng trên màn hình | 31:00 h sơ đồ chuyển hoá năng lượng |
Ghi thêm tên video hoặc số bài ở đầu trang để mốc thời gian có nghĩa. Nếu khoá học có nhiều video cùng chủ đề, đặt mã ngắn cho từng video. Khi ôn, thay vì xem lại cả video, bạn chỉ mở đúng các mốc có dấu sao và dấu hỏi.
Nếu ghi chép trên máy, một số ứng dụng cho phép chèn mốc thời gian tự động khi bạn gõ. Tiện, nhưng đừng để nó dẫn bạn tới việc gõ liên tục theo lời giảng. Mốc thời gian chỉ có giá trị khi dòng đi kèm là ý đã được bạn xử lý, không phải nguyên văn câu vừa nghe.
Ví dụ giả định: ghi chép một video Vật lý bốn mươi phút
Giả sử bạn là học sinh lớp 10 ở Nghệ An, đang học lại phần động năng và thế năng qua một video bài giảng dài bốn mươi phút. Lượt một, bạn tua nhanh trong ba phút và ghi khung: khái niệm động năng ở phút thứ hai, thế năng trọng trường ở phút mười hai, thế năng đàn hồi ở phút hai mươi, cơ năng và định luật bảo toàn ở phút hai mươi tám, ví dụ tổng hợp ở phút ba mươi lăm.
Lượt hai, bạn xem từ đầu. Đến phút sáu, người giảng xong phần động năng; bạn dừng, viết công thức, đơn vị, và một câu bằng lời mình: vật càng nặng, chạy càng nhanh thì động năng càng lớn, và tốc độ ảnh hưởng mạnh hơn khối lượng vì nằm ở bình phương. Phút mười lăm có một bước biến đổi bạn không theo kịp; bạn ghi "15:20 ? vì sao chọn mốc thế năng ở mặt đất", xem tiếp. Đến ví dụ tổng hợp, bạn dừng video trước lời giải, tự làm thử trên giấy, rồi mới xem.
Cuối video, bạn viết tóm tắt bốn câu và thấy còn hai dấu hỏi. Lượt ba, bạn mở lại đúng phút mười lăm và phút ba mươi mốt, xem chậm, đọc thêm phần tương ứng trong sách, rồi bổ sung bằng màu khác. Tổng thời gian khoảng một giờ. Hôm sau, khi làm bài tập, bạn mở vở và biết chính xác cần xem lại đoạn nào nếu bí, thay vì tua cả video.
Xem tốc độ cao: lúc nào nên, lúc nào không
Hợp khi xem lại phần đã hiểu. Lượt xem lướt khung hoặc xem lại để ôn, tốc độ cao giúp tiết kiệm thời gian mà không mất nhiều.
Hợp khi người giảng nói chậm, nhiều khoảng lặng. Tăng nhẹ tốc độ có thể giúp bạn tập trung hơn vì ít bị trôi ý. Mức tăng vừa phải thường dễ theo, tăng cao hơn tuỳ người.
Không hợp với phần khó lần đầu gặp. Khi kiến thức mới và khó, tốc độ cao khiến bạn chỉ kịp nghe chứ không kịp nghĩ. Phần này nên xem tốc độ bình thường và dừng nhiều.
Không hợp khi mục tiêu là xem cho xong. Xem nhanh gấp đôi để kịp hạn nộp nghe hợp lý, nhưng nếu không dừng để ghi, bạn chỉ gấp đôi tốc độ quên.
Thử với chính mình. Một số nghiên cứu cho thấy tăng vừa phải không làm giảm hiểu bài đáng kể, nhưng kết quả phụ thuộc người học và nội dung. Cách chắc nhất là thử: xem một đoạn ở tốc độ cao, tắt đi, viết lại; nếu viết không ra, giảm tốc độ.
Bản chép lời và tóm tắt tự động: dùng làm gì cho đúng
Nhiều nền tảng video và lớp học trực tuyến giờ có phụ đề tự động, bản chép lời, và cả tính năng AI tóm tắt video. Đây là công cụ tiện, nhưng dễ dùng sai. Bản chép lời là nguyên văn: dài, lặp, có lỗi nhận dạng giọng nói, nhất là với thuật ngữ chuyên ngành và tên riêng tiếng Việt. Nó hợp để tra lại một câu cụ thể, không hợp để thay ghi chép.
Tóm tắt tự động thì gọn, nhưng nó tóm theo những gì thuật toán coi là chính, không phải theo những gì bạn chưa hiểu. Nếu bạn đọc tóm tắt thay vì xem video, bạn được một danh sách ý mà không có phần giải thích, ví dụ và mạch lập luận; đó lại chính là phần giúp bạn làm bài. Tệ hơn, tóm tắt tự động đôi khi bỏ sót hoặc hiểu sai một ý quan trọng.
Cách dùng hợp lý: sau khi đã tự ghi chép và tự tóm tắt, mở bản tóm tắt tự động ra so. Ý nào nó có mà bạn không có, quay về đúng mốc video xem lại. Ý nào bạn có mà nó không có, đó có thể là chi tiết bạn tự thấy quan trọng, giữ nguyên. Như vậy công cụ tự động thành người đối chiếu thứ hai chứ không phải người học thay bạn. Nếu video là tài liệu riêng của khoá học, kiểm quy định của khoá trước khi đưa bản chép lời sang công cụ AI bên ngoài.
Giữ tập trung khi ghi chép trước màn hình
Ghi chép video chỉ hiệu quả khi bạn thật sự ngồi với nó. Một số thói quen đơn giản giúp nhiều:
- Ghi chép trên vở giấy thay vì gõ vào một cửa sổ khác trên cùng máy, để màn hình chỉ có video.
- Đóng mọi thẻ không liên quan, để điện thoại ở phòng khác hoặc úp mặt xuống ngoài tầm tay.
- Đặt mục tiêu cho buổi học trước khi bấm nút phát: hôm nay xem xong và ghi xong video nào.
- Xem theo khối hai mươi lăm đến bốn mươi phút, nghỉ ngắn giữa các khối, không xem liền ba video.
- Với lớp trực tuyến trực tiếp, bật camera nếu lớp yêu cầu và ngồi ở bàn học, không nằm trên giường.
- Học sinh nhỏ tuổi học trực tuyến nên có người lớn ở gần để hỗ trợ kỹ thuật và giúp con giữ nhịp, không phải để ngồi canh hay chấm điểm.
Nếu sau hai mươi phút bạn thấy mình đã xem mà không dừng lần nào, đó là dấu hiệu đã trượt sang xem thụ động. Dừng lại, viết tóm tắt đoạn vừa xem từ trí nhớ, rồi mới tiếp tục.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tải bản chép lời video về rồi gạch chân thay vì ghi chép?
Có thể dùng bản chép lời để tra lại, nhưng gạch chân văn bản nguyên văn ít giúp nhớ hơn tự viết lại bằng lời mình. Bản chép lời còn có lỗi nhận dạng, nhất là thuật ngữ. Hãy ghi chép riêng và dùng bản chép lời làm nguồn phụ.
Xem video bài giảng nhiều lần có tốt hơn xem một lần và ghi chép kỹ không?
Thường không. Xem lại toàn bộ là đọc lại dưới dạng nghe nhìn, ít hiệu quả hơn xem một lần có dừng để ghi, rồi chỉ xem lại các đoạn có dấu hỏi. Thời gian còn lại dùng để tự hỏi đáp sẽ đáng hơn.
Học qua video có cần làm bài tập không hay chỉ cần ghi chép?
Cần làm bài tập. Ghi chép giúp nắm khái niệm, bài tập mới cho thấy bạn dùng được kiến thức hay chưa. Nếu khoá học có câu hỏi giữa video, đừng bỏ qua chúng.
Có nên nhờ AI tóm tắt video thay cho việc xem?
Không nên nếu mục tiêu là học. Tóm tắt bỏ đi phần giải thích và ví dụ, và có thể sai. Bạn có thể dùng tóm tắt để quyết định có cần xem video đó không, hoặc để đối chiếu sau khi đã tự ghi chép.
Làm sao ghi chép khi lớp học trực tuyến không có bản ghi để xem lại?
Khi đó lớp trực tuyến giống lớp học trực tiếp: dùng ký hiệu viết tắt, nghe trọn ý rồi viết, ghi dấu hỏi ở chỗ hụt, và hoàn thiện vở ngay trong ngày bằng tài liệu khoá học hoặc hỏi bạn cùng lớp.
Ghi chép video môn Toán có khác gì môn xã hội?
Với Toán và môn tự nhiên, dừng video để tự làm lại ví dụ trước khi xem lời giải; đây là phần quan trọng nhất. Với môn xã hội, chú ý ghi lập luận và mối nối giữa các ý hơn là chép số liệu.