Nghe nhạc khi học không tốt hay xấu một cách chung chung: nhạc có lời thường làm khó việc đọc hiểu, viết và học thuộc, còn nhạc nền không lời, âm lượng nhỏ có thể giúp một số người dễ chịu hơn khi làm việc lặp lại. Câu trả lời đúng cho bạn phụ thuộc vào ba thứ: loại nhạc, loại việc đang làm và thói quen riêng của bạn.
Bài này giải thích vì sao lời bài hát tranh chỗ với chữ trên trang sách, những gì nghiên cứu nói và chưa nói được, cách chọn nhạc theo từng loại việc học, cách tự thử trong hai tuần để biết mình hợp kiểu nào, và một vài lưu ý về tai nghe để bảo vệ thính lực.
Vì sao nhạc có lời làm khó việc đọc và viết
Khi bạn đọc một đoạn văn, não không chỉ nhìn chữ mà còn "nghe" thầm câu chữ trong đầu. Khi bạn viết, bạn cũng tự nói thầm câu mình định viết. Lời bài hát đi vào đúng kênh xử lý ngôn ngữ đó. Hai dòng chữ cùng tranh một kênh, nên bạn đọc chậm hơn, phải đọc lại nhiều hơn, hay viết được nửa câu thì bị cuốn theo câu hát.
Tác động này càng rõ khi bài hát bằng tiếng bạn hiểu, nhất là tiếng Việt, và khi đó là bài bạn thuộc hay rất thích, vì bạn có xu hướng hát nhẩm theo. Nhạc lời tiếng nước ngoài bạn không hiểu ít gây nhiễu hơn, nhưng vẫn không bằng nhạc không lời.
Với những việc ít dùng đến ngôn ngữ, như tô màu bản đồ, chép lại bảng số liệu, sắp xếp vở ghi, nhạc có lời gây ảnh hưởng ít hơn. Vì vậy câu hỏi đúng không phải là "có nên nghe nhạc không", mà là "việc mình đang làm có cần kênh ngôn ngữ không".
Âm lượng và độ biến đổi của nhạc cũng quan trọng. Một bản nhạc đều đặn, ít đoạn chuyển bất ngờ dễ lùi xuống làm nền; một bài có đoạn cao trào, tiếng trống dồn hay đoạn rap nhanh thì liên tục kéo sự chú ý về phía nó. Cùng một bài, mở nhỏ có thể không sao, mở to lại thành phiền.
Nghiên cứu nói gì, và chưa nói được gì
Chuyện "hiệu ứng Mozart". Năm 1993, một nghiên cứu ngắn của Frances Rauscher và cộng sự đăng trên tạp chí Nature báo cáo rằng nghe nhạc Mozart giúp cải thiện tạm thời một dạng bài suy luận không gian. Kết quả này bị thổi phồng thành "nghe Mozart làm thông minh hơn". Các nghiên cứu sau đó khó lặp lại hiệu ứng, và nếu có thì nhỏ và ngắn. Không có cơ sở để nói nghe nhạc cổ điển giúp học giỏi lên.
Tâm trạng và mức tỉnh táo. Một hướng giải thích được nhiều nhà nghiên cứu nhắc đến là nhạc ảnh hưởng đến tâm trạng và mức hưng phấn. Nhạc làm bạn thấy dễ chịu, tỉnh táo vừa đủ có thể giúp bạn ngồi học lâu hơn; nhạc quá sôi động hay quá buồn ngủ thì ngược lại.
Khác biệt giữa người với người. Nhiều nghiên cứu ghi nhận người hướng ngoại và người hướng nội phản ứng khác nhau với âm thanh nền; có người dễ bị phân tâm bởi tiếng động hơn người khác. Kết quả trung bình của một nhóm không chắc đúng với riêng bạn.
Thói quen có thể đánh lừa. Bạn có thể cảm thấy học với nhạc dễ chịu hơn, nhưng cảm giác dễ chịu không đồng nghĩa với nhớ bài nhiều hơn. Cách duy nhất để biết là tự thử và đo kết quả, phần dưới có cách làm.
Chọn âm thanh theo loại việc học
Bảng dưới là gợi ý chung, bạn dùng làm điểm xuất phát rồi điều chỉnh theo trải nghiệm của mình.
| Loại việc | Âm thanh gợi ý | Nên tránh |
|---|---|---|
| Đọc hiểu tài liệu mới, đọc tác phẩm | Im lặng hoặc tiếng nền đều như tiếng mưa, tiếng quạt | Mọi loại nhạc có lời |
| Viết bài văn, viết báo cáo | Im lặng hoặc nhạc không lời rất nhẹ | Nhạc có lời, nhạc thay đổi nhịp đột ngột |
| Học thuộc định nghĩa, từ vựng | Im lặng là tốt nhất | Nhạc có lời, vì lời bài hát chen vào câu bạn đang nhẩm |
| Giải bài tập Toán, Lý đã quen dạng | Nhạc không lời nhịp đều, âm lượng nhỏ nếu bạn thấy dễ chịu | Nhạc quá sôi động, âm lượng lớn |
| Việc lặp lại ít dùng ngôn ngữ: chép bảng, vẽ sơ đồ, sắp vở | Nhạc bạn thích, kể cả có lời, nếu không làm chậm tay | Âm lượng lớn kéo dài |
| Ôn thi, làm đề thử | Im lặng, giống điều kiện phòng thi | Bất kỳ nhạc nào, vì phòng thi không có nhạc |
Dòng cuối đáng chú ý: nếu bạn chỉ quen học với nhạc, phòng thi im lặng có thể làm bạn thấy lạ. Thỉnh thoảng làm bài trong im lặng giúp bạn quen với điều kiện thật.
Dấu hiệu nhạc đang làm bạn học kém đi
Ngoài thí nghiệm hai tuần, có những dấu hiệu bạn nhận ra ngay trong buổi học cho thấy nên tắt nhạc. Nếu gặp từ hai dấu hiệu trở lên, hãy thử học phần còn lại của buổi trong im lặng và so cảm giác.
- Đọc hết một đoạn mà không nhớ đoạn đó nói gì, phải đọc lại từ đầu.
- Thấy mình hát nhẩm theo hoặc gõ nhịp theo bài hát trong lúc đang làm bài.
- Hay dừng tay để chuyển bài, tua lại đoạn mình thích, hoặc tìm bài mới.
- Viết nhầm một từ trong lời bài hát vào bài làm, chuyện nghe buồn cười nhưng không hiếm.
- Phải mở âm lượng ngày càng to mới thấy "đủ".
- Học xong thấy buổi học trôi nhanh và dễ chịu, nhưng gấp vở lại không kể ra được mình vừa học gì.
Dấu hiệu cuối cùng là bẫy hay gặp nhất: cảm giác dễ chịu dễ bị nhầm thành học tốt. Một phép thử nhanh là sau mỗi buổi, gấp vở lại và tự nói ba ý chính vừa học. Nếu những buổi có nhạc bạn thường không nói được, đó là thông tin rõ hơn mọi lời khuyên chung.
Với học sinh nhỏ, bố mẹ nên để con học trong im lặng hoặc tiếng nền rất nhẹ, không cho con tự chọn nhạc trên điện thoại trong giờ học, vì việc chọn bài dễ thành lý do cầm máy. Nghe nhạc thoải mái trong giờ nghỉ là phần thưởng hợp lý hơn.
Tự thử hai tuần để biết mình hợp kiểu nào
Thay vì tin vào cảm giác hay lời khuyên chung, bạn có thể tự làm một thí nghiệm nhỏ. Cách làm đơn giản, không cần công cụ gì đặc biệt.
- Chọn một loại việc lặp lại đều đặn trong hai tuần, ví dụ đọc một mục sách giáo khoa rồi gấp sách tự viết lại ý chính.
- Chia các buổi thành hai nhóm xen kẽ: một buổi có nhạc theo kiểu bạn hay nghe, một buổi im lặng hoặc chỉ có tiếng nền đều.
- Sau mỗi buổi, ghi ba thứ: số ý chính tự nhớ lại được, số lần bị phân tâm, và cảm giác dễ chịu theo thang từ 1 đến 5 do bạn tự chấm.
- Giữ các điều kiện khác giống nhau nhất có thể: cùng giờ, cùng chỗ, cùng độ dài buổi học.
- Sau hai tuần, so hai nhóm. Nếu số ý nhớ được gần như nhau và bạn thấy dễ chịu hơn khi có nhạc, cứ giữ nhạc cho loại việc đó. Nếu im lặng cho kết quả tốt hơn rõ, hãy tắt nhạc với loại việc đó.
Bạn có thể nhờ AI giúp tổng hợp bảng ghi chép và nhận xét xu hướng, chỉ cần dán các con số và mô tả loại việc, không cần thông tin cá nhân. Nhưng kết luận cuối cùng là của bạn; hai tuần dữ liệu của một người chỉ cho bạn gợi ý về chính mình, không phải kết luận chung cho mọi người.
Danh sách nhạc học tập và cái bẫy chọn bài
Nhiều bạn mất mười lăm phút đầu buổi học để chọn nhạc, chuyển bài, tìm danh sách "nhạc học tập" mới. Đó là một dạng trì hoãn khó nhận ra vì trông như đang chuẩn bị học. Mỗi lần chuyển bài cũng là một lần cầm điện thoại, và từ đó trôi sang ứng dụng khác chỉ cách một cái chạm.
Cách tránh bẫy này là chuẩn bị sẵn một hai danh sách cố định, đủ dài cho cả buổi học, không có quảng cáo chen giữa nếu có thể, và chỉ dùng cho giờ học. Bật danh sách trước khi ngồi vào bàn, sau đó đặt điện thoại ra xa, chỉ nghe qua tai nghe hoặc loa nhỏ. Không chuyển bài trong khối học.
Nhạc quen thuộc có lợi thế là ít gây bất ngờ, nên ít kéo sự chú ý. Nhạc mới, nhất là bài bạn chưa nghe bao giờ và thấy hay, lại dễ khiến bạn ngừng tay để nghe. Các kênh nhạc nền kiểu nhạc lo-fi hay âm thanh thiên nhiên được nhiều học sinh dùng vì chúng đều và ít biến đổi, nhưng hãy tự thử như phần trên thay vì mặc định chúng hiệu quả.
Bảo vệ thính lực khi đeo tai nghe nhiều giờ
Học sinh, sinh viên đeo tai nghe hằng ngày, có khi vài tiếng liền, cả khi học lẫn khi đi đường. Nghe ở âm lượng lớn trong thời gian dài có thể ảnh hưởng đến thính lực, và tổn thương do tiếng ồn thường không hồi phục. Tổ chức Y tế Thế giới đã nhiều lần cảnh báo về nguy cơ mất thính lực do thói quen nghe không an toàn ở người trẻ.
Một vài nguyên tắc đơn giản: để âm lượng ở mức bạn vẫn nghe được người bên cạnh gọi; nhiều điện thoại có giới hạn âm lượng hoặc cảnh báo nghe lâu, hãy bật nếu có. Nghỉ tai sau mỗi một hai giờ đeo. Khi học, nhạc nền chỉ cần đủ nghe, không cần to để át tiếng ồn; nếu phải mở rất to mới át được, nút tai hay tai nghe chống ồn là lựa chọn tốt hơn.
Nếu bạn thấy ù tai kéo dài, nghe kém đi, hay phải hỏi lại người khác nhiều hơn trước, hãy đi khám tai mũi họng. Đừng tự chịu đựng.
Câu hỏi thường gặp
Nhạc lo-fi có thật sự giúp tập trung không?
Nhạc lo-fi phổ biến với học sinh vì đều, không lời, ít thay đổi bất ngờ, nên ít kéo sự chú ý hơn nhạc có lời. Nhưng chưa có bằng chứng chắc chắn rằng loại nhạc này làm bạn học tốt hơn so với im lặng. Hãy tự thử với loại việc bạn hay làm và so kết quả thay vì tin theo tên gọi.
Nghe nhạc cổ điển có giúp học giỏi hơn không?
Không có cơ sở để nói vậy. Kết quả về "hiệu ứng Mozart" năm 1993 chỉ nói về một tác động nhỏ, ngắn trên một dạng bài suy luận không gian, và các nghiên cứu sau khó lặp lại. Nếu bạn thích nhạc cổ điển và thấy dễ chịu khi làm bài, cứ nghe, nhưng đừng kỳ vọng nó làm bạn thông minh hơn.
Tiếng ồn trắng là gì, có nên dùng khi học?
Tiếng ồn trắng và các âm thanh nền tương tự là tiếng đều đặn như tiếng quạt, tiếng mưa, tiếng xì nhẹ. Chúng có thể che bớt tiếng nói chuyện, tiếng xe từng đợt quanh bạn. Một số người thấy dễ tập trung hơn, số khác thấy khó chịu. Hãy dùng ở âm lượng nhỏ và tự thử xem có hợp không.
Học thuộc bài mà nghe nhạc có lời thì sao?
Đây là trường hợp nhạc có lời gây khó nhiều nhất, vì bạn đang nhẩm câu chữ trong đầu và lời bài hát chen vào đúng chỗ đó. Khi học thuộc định nghĩa, thơ, đoạn văn hay từ vựng, hãy tắt nhạc. Bạn có thể bật lại nhạc cho những việc ít dùng ngôn ngữ hơn trong cùng buổi.
Có nên đeo tai nghe chống ồn khi học không?
Tai nghe chống ồn có ích khi bạn học ở chỗ ồn như phòng trọ đông người, nhà mặt phố. Bạn có thể bật chế độ chống ồn mà không phát nhạc, hoặc chỉ phát tiếng nền nhẹ. Giữ âm lượng thấp, nghỉ tai định kỳ, và để ý an toàn khi đi đường vì bạn sẽ khó nghe tiếng xe.