Đọc lướt là đọc để nắm ý chung và cấu trúc, đọc kỹ là đọc từng câu để hiểu lập luận và chi tiết; người đọc giỏi không có một tốc độ cố định mà đổi tốc độ theo mục đích. Bạn lướt một chương sách để biết nó nói gì, đọc tìm để lấy đúng một thông tin, và đọc kỹ đoạn chứa khái niệm cốt lõi sẽ phải dùng khi làm bài.
Vấn đề của nhiều học sinh, sinh viên không phải là đọc chậm, mà là đọc mọi thứ cùng một tốc độ: đọc đề cương môn học chậm như đọc định lý, rồi đọc định lý nhanh như đọc tin tức. Bài này chỉ cách nhận ra khi nào dùng kiểu đọc nào, sự thật về các khoá "đọc nhanh gấp mười lần", và cách để AI giúp bạn chọn chỗ cần đọc kỹ mà không làm thay phần đó.
Ba kiểu đọc: mục đích, tốc độ và dấu hiệu dùng đúng
Ngoài đọc lướt và đọc kỹ, có một kiểu thứ ba hay bị nhầm với đọc lướt: đọc tìm, tức là quét trang để tìm đúng một con số, một cái tên, một định nghĩa. Ba kiểu này đặt câu hỏi khác nhau cho văn bản.
| Kiểu đọc | Câu hỏi đặt cho văn bản | Mắt làm gì | Dùng khi |
|---|---|---|---|
| Đọc lướt | Văn bản này nói về chuyện gì, chia mấy phần? | Nhìn đề mục, câu đầu mỗi đoạn, chữ in đậm, hình | Mở một chương mới, chọn tài liệu tham khảo, xem trước bài |
| Đọc tìm | Thông tin X nằm ở đâu? | Quét theo từ khoá, con số, tên riêng, bỏ qua mọi thứ khác | Tra một mốc năm, một công thức, một quy định trong nội quy |
| Đọc kỹ | Tác giả lập luận thế nào, vì sao kết luận như vậy? | Đi từng câu, dừng lại ở từ nối, quay lại câu trước khi cần | Khái niệm cốt lõi, định lý, đoạn sẽ phải trình bày lại khi làm bài |
Đọc tìm hiệu quả nhất khi bạn biết chính xác mình cần gì; nếu chưa biết, bạn sẽ quét mãi mà không thấy. Đọc lướt hiệu quả khi văn bản có cấu trúc rõ, như sách giáo khoa và giáo trình; với một truyện ngắn hay bài thơ, đọc lướt gần như không giúp được gì vì ý nằm trong từng chữ.
Cách đọc lướt đúng: đọc khung chứ không đọc nhanh mọi chữ
Đọc tên bài, đề mục và phần mở đầu, kết luận. Trong văn bản học tập, phần mở đầu thường nói bài sẽ bàn gì, phần kết thường gói lại điều quan trọng nhất. Đọc hai phần này kỹ một chút rồi lướt phần giữa giúp bạn biết ngay khung của cả văn bản.
Đọc câu đầu của mỗi đoạn. Trong văn bản thông tin viết tốt, câu chủ đề thường đứng đầu đoạn. Chỉ cần đọc câu đầu mỗi đoạn, bạn đã có dàn ý thô. Cách này kém hiệu quả với văn bản viết lỏng lẻo, nơi ý chính nằm giữa hoặc cuối đoạn; khi đó hãy đọc cả câu cuối.
Nhìn hình, bảng, chữ in đậm. Những thứ được người viết làm nổi bật là những thứ họ muốn bạn để mắt. Một bảng so sánh có thể cho bạn biết ngay bài có mấy khái niệm cần phân biệt.
Dừng sau vài phút và tự nói ra khung. Đọc lướt chỉ có ích nếu sau đó bạn nói được văn bản chia mấy phần, mỗi phần bàn chuyện gì. Không nói được thì bạn chưa lướt, bạn chỉ vừa lật trang nhanh.
Ghi lại chỗ cần quay về đọc kỹ. Trong khi lướt, đánh dấu những đoạn có khái niệm mới, có lập luận dài hoặc có công thức. Đó là danh sách việc cho lượt đọc kỹ.
Đọc kỹ thật sự trông như thế nào
Đọc kỹ không phải là đọc chậm lại một cách đều đều. Nó là đọc có dừng: dừng ở từ nối như "vì vậy", "tuy nhiên", "ngược lại", vì đó là chỗ tác giả chuyển hướng lập luận; dừng ở định nghĩa để tự hỏi mỗi chữ trong đó có nghĩa gì; dừng ở ví dụ để tự hỏi ví dụ này minh hoạ cho câu nào. Một đoạn ba trăm chữ đọc kỹ có thể mất năm phút, và điều đó hoàn toàn bình thường.
Khi đọc kỹ một đoạn khó, bạn có thể đọc nó hai lượt với hai nhiệm vụ khác nhau. Lượt đầu để biết đoạn văn kết luận điều gì. Lượt hai để lần theo từng bước dẫn tới kết luận đó: tác giả dựa vào điều gì, suy ra thế nào. Với một đoạn chứng minh trong Toán hay một đoạn giải thích cơ chế trong Sinh học, lượt hai thường cần giấy bút để vẽ lại sơ đồ hoặc viết lại từng bước.
Dấu hiệu bạn đã đọc kỹ xong là bạn giải thích được đoạn văn cho người khác mà không dùng lại nguyên câu chữ của sách, và trả lời được câu hỏi "nếu đổi điều kiện này thì kết luận còn đúng không". Nếu chỉ thuộc câu chữ, bạn mới nhớ, chưa hiểu. Đọc kỹ cũng là lúc nên ghi chú; phần ghi chép chi tiết có bài riêng trong danh mục ghi chép của trang.
Đọc nhanh gấp nhiều lần có thật không
Trên mạng có nhiều lời quảng cáo dạy đọc nhanh gấp năm, gấp mười lần mà vẫn hiểu đủ. Các nhà nghiên cứu về đọc đã xem xét kỹ chuyện này. Một bài tổng quan khá nổi tiếng năm 2016 của Keith Rayner và các cộng sự, đăng trên tạp chí Psychological Science in the Public Interest, đi tới kết luận rằng giữa tốc độ và mức hiểu luôn có sự đánh đổi: đọc nhanh hơn đáng kể so với tốc độ tự nhiên thì mức hiểu giảm theo, và các kỹ thuật như bỏ hẳn việc đọc thầm hay hiện từng chữ thật nhanh trên màn hình không vượt qua được giới hạn đó.
Điều có cơ sở hơn là người đọc giỏi đọc nhanh nhờ vốn từ và kiến thức nền rộng: họ nhận ra từ ngay, đoán trước được ý tiếp theo, và biết chỗ nào có thể lướt. Nói cách khác, đọc nhiều và hiểu nhiều làm bạn đọc nhanh lên một cách tự nhiên, còn ép mắt chạy nhanh không làm bạn hiểu nhiều lên. Kỹ năng đáng luyện nhất vì vậy là biết chọn: phần nào đọc lướt, phần nào đọc kỹ.
Một vài thói quen đúng là làm chậm vô ích, ví dụ đọc lại một câu nhiều lần chỉ vì mất tập trung, hoặc dò từng chữ bằng ngón tay khi đã đọc thạo. Những thói quen này nên sửa. Nhưng mục tiêu của việc sửa là bớt lãng phí, không phải để đạt một con số chữ mỗi phút nào đó.
Quy trình hai lượt cho một chương giáo trình hoặc sách tham khảo
Với một chương dài hai mươi đến ba mươi trang, đọc kỹ toàn bộ ngay từ đầu thường làm bạn kiệt sức trước khi tới phần quan trọng. Quy trình hai lượt dưới đây phân bổ sức đọc hợp lý hơn.
- Lượt lướt, khoảng mười phút: đọc mở đầu, kết luận, đề mục, câu đầu các đoạn, nhìn hình và bảng. Viết ra năm đến bảy dòng mô tả khung chương.
- Đối chiếu với mục tiêu: đề cương môn học hoặc lời dặn của giảng viên yêu cầu nắm phần nào? Khoanh những mục đó lại.
- Lượt kỹ cho phần đã khoanh: đọc từng câu, dừng ở từ nối và định nghĩa, viết lại lập luận chính bằng lời mình.
- Phần không khoanh: đọc ở tốc độ bình thường, chỉ dừng khi gặp điều liên quan tới phần trọng tâm.
- Kết thúc bằng việc gấp sách, viết một đoạn ngắn nói chương này trả lời câu hỏi gì và trả lời ra sao.
Lưu ý là bước đối chiếu với mục tiêu phải dựa vào yêu cầu của môn học, không dựa vào cảm giác phần nào dễ. Học sinh hay khoanh nhầm phần dễ hiểu để đọc kỹ vì đọc nó thấy dễ chịu, còn phần khó thì lướt cho xong.
Dùng AI để chọn chỗ đọc kỹ, không để AI đọc thay
Nhờ AI hỏi kiểm tra sau lượt lướt. Sau khi tự viết khung chương, bạn có thể gõ khung đó cho chatbot và hỏi: "Đây là khung một chương Kinh tế vi mô năm nhất mà em vừa đọc lướt. Với khung này, những khái niệm nào thường là phần khó cần đọc kỹ? Chỉ liệt kê, không giải thích." AI không thấy sách của bạn, nên câu trả lời chỉ là gợi ý để đối chiếu.
Đừng thay lượt lướt bằng bản tóm tắt của AI. Nhìn bản tóm tắt làm sẵn khiến bạn tưởng đã biết khung, nhưng khung đó không do đầu bạn dựng. Khi đọc kỹ, bạn sẽ không biết đoạn mình đang đọc nằm ở đâu trong lập luận của chính tác giả cuốn sách.
Dùng AI khi đọc kỹ bị kẹt. Gặp một đoạn đọc hai lượt vẫn không hiểu, gõ lại đoạn đó, ghi rõ bạn hiểu tới đâu và kẹt ở chữ nào. Hướng dẫn chi tiết cách hỏi nằm trong bài về nhờ AI giải thích đoạn văn khó của cùng danh mục.
Kiểm tra lại những gì AI nói. Chatbot có thể tự tin nói sai về nội dung một cuốn sách cụ thể, nhất là khi bạn chỉ đưa tên sách. Khi AI nói một chương "chủ yếu bàn về" điều gì, coi đó là phỏng đoán cho tới khi bạn tự thấy trong sách.
Không dán cả chương sách hay tài liệu nội bộ. Giáo trình có bản quyền, tài liệu giảng viên phát riêng cho lớp có thể không được phép chia sẻ. Chỉ gõ đoạn ngắn bạn đang kẹt, không kèm tên, mã sinh viên hay thông tin cá nhân.
Lỗi thường gặp khi chọn tốc độ đọc
Phần lớn các lỗi đều đến từ việc chọn kiểu đọc theo thói quen hay theo tâm trạng, không theo mục đích của lần đọc đó.
- Đọc lướt đề bài kiểm tra. Đề bài là văn bản ngắn nhất nhưng cần đọc kỹ nhất, vì một chữ "không" hay "ít nhất" đổi cả câu trả lời.
- Đọc kỹ đề cương, hướng dẫn chung, lời giới thiệu sách ngay từ đầu, rồi hết sức khi tới phần chính.
- Đọc tìm khi chưa biết mình tìm gì, rồi kết luận "sách không có".
- Lướt qua bảng số liệu và biểu đồ vì nghĩ đó là phần phụ. Trong tài liệu học tập, hình và bảng thường chứa chỗ khó nhất.
- Đọc kỹ nhưng không dừng lại tự nói ra, nên đọc chậm mà vẫn không giữ được gì.
- Đọc trên điện thoại trong lúc có thông báo liên tục, rồi đổ cho mình đọc chậm.
Một cách tự rèn đơn giản: trước mỗi lần mở tài liệu, nói thầm một câu "lần này mình đọc để làm gì". Câu trả lời sẽ quyết định tốc độ đọc cho bạn.
Câu hỏi thường gặp
Đọc lướt có làm mình hiểu sai không?
Có thể, nếu bạn coi kết quả lướt là hiểu bài. Đọc lướt chỉ cho bạn khung, không cho bạn lập luận. Sai thường xảy ra khi học sinh lướt một đoạn có chữ phủ định hay điều kiện rồi nhớ ngược ý. Vì vậy phần nào sẽ dùng để làm bài phải có lượt đọc kỹ.
Có nên tập đọc nhanh bằng ứng dụng hiện chữ liên tục không?
Các ứng dụng hiện từng chữ thật nhanh trên màn hình làm bạn thấy mình đọc được nhiều chữ mỗi phút, nhưng nghiên cứu về đọc không cho thấy chúng giữ được mức hiểu khi tốc độ tăng cao. Với tài liệu học tập cần hiểu sâu, cách này không nên dùng.
Mỗi phút đọc bao nhiêu chữ là bình thường?
Không có một con số đúng cho mọi văn bản. Tốc độ phụ thuộc độ khó, độ quen của chủ đề và mục đích đọc. Cùng một người có thể đọc truyện nhanh gấp mấy lần đọc giáo trình Vật lý. So tốc độ của mình với một con số trên mạng ít có ý nghĩa.
Đọc lướt có áp dụng được cho môn Ngữ văn không?
Với văn bản thông tin và văn bản nghị luận trong sách Ngữ văn, đọc lướt giúp nắm bố cục. Với thơ và truyện, bạn có thể lướt để biết cốt truyện, nhưng phần phân tích nghệ thuật, hình ảnh, giọng điệu cần đọc kỹ từng câu vì ý nằm ngay trong cách dùng chữ.
Làm sao biết phần nào cần đọc kỹ khi không có đề cương?
Dựa vào ba tín hiệu: câu hỏi cuối bài hoặc cuối chương, chữ in đậm và định nghĩa đóng khung, và những chỗ thầy cô nhắc nhiều lần trên lớp. Nếu vẫn chưa chắc, hỏi thầy cô hoặc bạn học cùng lớp, chính xác hơn hỏi chatbot vốn không biết lớp bạn học gì.
Đọc chậm có phải là dấu hiệu học kém không?
Không. Đọc chậm với văn bản khó là cách đọc đúng. Điều đáng lo là đọc chậm mọi thứ, kể cả phần chỉ cần lướt, hoặc đọc chậm mà gấp sách lại không nói được gì. Khi đó cần đổi cách đọc, không phải ép mình đọc nhanh hơn.