Gạch chân hay tô màu chỉ giúp bạn học khi bạn gạch rất ít, gạch sau khi đã hiểu đoạn văn, và quay lại dùng chỗ gạch để tự hỏi mình. Tô vàng cả trang sách trong lúc đọc lần đầu cho cảm giác đang làm việc chăm chỉ, nhưng gần như không để lại gì trong trí nhớ, vì việc chọn câu đã bị thay bằng việc kéo bút.
Bài này giải thích vì sao tô màu là thói quen phổ biến mà ít hiệu quả, đưa ra một bộ luật gạch chân đơn giản cho sách giáo khoa và giáo trình, một bộ ký hiệu bên lề thay cho nhiều màu bút, và cách dùng AI để kiểm xem bạn có gạch đúng ý chính không, mà không để AI đánh dấu hộ.
Vì sao tô màu nhiều lại ít tác dụng
Năm 2013, nhóm tác giả do John Dunlosky đứng đầu công bố một bài tổng quan lớn về mười kỹ thuật học tập phổ biến trên tạp chí Psychological Science in the Public Interest. Trong đó, tô màu và gạch chân được xếp vào nhóm có tác dụng thấp, cùng với đọc lại. Lý do không phải là cây bút có hại, mà là cách đa số người học dùng nó: gạch trong lúc đọc lần đầu, gạch quá nhiều, rồi không bao giờ dùng chỗ gạch để làm gì thêm.
Khi bạn gạch trong lúc đọc lần đầu, bạn chưa biết câu nào là ý chính vì chưa thấy cả đoạn. Kết quả là câu nào nghe quan trọng cũng được gạch, và trang sách trở thành một mảng màu. Lúc ôn lại, mắt nhìn vào chỗ tô thấy quen, và cảm giác quen đó dễ bị nhầm là đã nhớ. Đây là cùng một cái bẫy với đọc lại nhiều lần: nhận ra một câu khi nhìn thấy nó dễ hơn rất nhiều so với tự nhớ ra nó khi không nhìn.
Tô màu còn có một mặt trái ít người để ý: nó khiến bạn nhìn từng câu riêng lẻ thay vì quan hệ giữa các câu. Câu gạch thường là định nghĩa hoặc kết luận, trong khi lý do dẫn tới kết luận nằm ở câu không gạch. Khi ôn, bạn nhớ được kết luận mà không nhớ vì sao, và đó chính là thứ đề kiểm tra hay hỏi.
Bộ luật gạch chân có chọn lọc
Đọc hết một đoạn rồi mới cầm bút. Đọc trọn đoạn, tự hỏi đoạn này nói gì, rồi mới quay lại gạch. Luật đơn giản này một mình đã cắt được phần lớn chỗ gạch thừa, vì khi nhìn cả đoạn bạn mới thấy câu nào thật sự là ý chính.
Mỗi đoạn gạch không quá một câu hoặc vài cụm từ. Nếu bạn thấy cần gạch ba câu trong một đoạn, rất có thể bạn chưa tìm ra ý chính. Thử nén ba câu đó thành một cụm từ và chỉ gạch cụm từ.
Gạch từ khoá chứ không gạch cả câu. Trong câu "Quá trình nguyên phân giúp tế bào con có bộ nhiễm sắc thể giống hệt tế bào mẹ", phần cần gạch là "giống hệt tế bào mẹ". Nhìn lại cụm này, bạn phải tự hoàn thành phần còn lại, và đó là một lần tự nhớ lại nhỏ.
Một màu là đủ, nhiều nhất là hai. Hệ thống năm màu cho định nghĩa, ví dụ, công thức, ngày tháng, ghi chú trông rất ngăn nắp nhưng bắt bạn dành sức cho việc chọn màu thay vì chọn ý. Nếu cần phân loại, dùng ký hiệu bên lề như mục dưới.
Dùng bút chì với sách mượn hoặc sách sẽ dùng lại. Sách giáo khoa nhiều nơi được dùng lại cho khoá sau, hoặc dành cho em. Bút chì cho phép bạn gạch và xoá khi đổi ý, và nhắc bạn rằng chỗ gạch là tạm thời, cần kiểm lại.
Ký hiệu bên lề: nói được nhiều hơn màu bút
Thay vì tô màu, bạn có thể dùng vài ký hiệu nhỏ viết ở lề trang. Mỗi ký hiệu là một quyết định bạn đã suy nghĩ về đoạn văn, nên giá trị học tập cao hơn một vệt màu. Bảng dưới là bộ gợi ý, bạn có thể tự đặt lại cho quen tay.
| Ký hiệu | Nghĩa | Khi ôn lại thì làm gì |
|---|---|---|
| Dấu hỏi | Đọc hai lần vẫn chưa hiểu | Tìm cách hiểu: đọc lại, hỏi bạn, hỏi thầy cô, hoặc nhờ AI giải thích |
| Dấu sao | Ý chính của cả phần, rất có thể vào bài kiểm tra | Tự nói lại ý này mà không nhìn sách |
| Chữ VD | Ví dụ minh hoạ hay | Thử nghĩ thêm một ví dụ khác của chính mình |
| Mũi tên | Quan hệ nhân quả hoặc nối với một phần khác | Giải thích vì sao A dẫn tới B |
| Hai gạch dọc | Chỗ mâu thuẫn với điều mình nghĩ hoặc với bài khác | Ghi câu hỏi để hỏi trên lớp |
Ký hiệu dấu hỏi thường bị bỏ quên nhất, dù nó hữu ích nhất. Một trang có ba dấu hỏi cho bạn biết chính xác cần làm gì ở buổi học sau, trong khi một trang tô vàng không cho bạn biết gì cả.
Biến chỗ gạch chân thành câu hỏi tự ôn
Chỗ gạch chỉ có giá trị khi bạn quay lại dùng nó. Cách dùng tốt nhất là chuyển nó thành câu hỏi, để lần ôn sau bạn phải tự nhớ ra chứ không chỉ nhìn lại.
- Sau khi đọc xong một phần, nhìn lại từng chỗ gạch và tự hỏi: câu hỏi nào có câu trả lời là chỗ gạch này?
- Viết câu hỏi đó ra lề vở hoặc mặt trước một tấm thẻ, chỗ gạch là câu trả lời ở mặt sau.
- Với cụm từ gạch là kết luận, viết thêm câu hỏi "vì sao", để buộc mình nhớ cả lý do.
- Lần ôn tiếp theo, che trang sách, chỉ nhìn câu hỏi và tự trả lời.
- Câu nào trả lời không ra, mở sách xem lại đúng chỗ gạch, rồi thử lại sau vài phút.
Nếu bạn gạch quá nhiều, bước này sẽ lộ ra ngay: bạn không thể biến bốn mươi chỗ gạch trong một bài thành bốn mươi câu hỏi. Đó là tín hiệu để lần đọc sau gạch ít đi. Phần làm thẻ ghi nhớ và lịch ôn chi tiết có bài riêng trong danh mục ôn tập của trang.
Gạch gì ở từng loại tài liệu
Mỗi môn có một kiểu thông tin then chốt khác nhau, nên thứ đáng gạch cũng khác. Danh sách dưới là gợi ý để bạn bắt đầu, không phải luật cứng.
- Sách Lịch sử, Địa lý: gạch cụm nói nguyên nhân và kết quả, không gạch cả đoạn kể diễn biến. Mốc năm chỉ khoanh tròn số, để khi ôn bạn tự nhớ sự kiện gắn với nó.
- Sách Sinh học, Hoá học: gạch tên quá trình và điều kiện để nó xảy ra. Với sơ đồ, đừng tô trong hình, mà viết một câu ngắn bên cạnh nói sơ đồ minh hoạ điều gì.
- Sách Toán, Vật lý: gần như không cần gạch phần lý thuyết dài. Đóng khung điều kiện áp dụng của định lý hay công thức, vì học sinh hay nhớ công thức mà quên khi nào được dùng.
- Văn bản nghị luận trong Ngữ văn: gạch luận điểm của mỗi đoạn và những từ chuyển ý như tuy nhiên, vì vậy, để thấy đường đi của lập luận.
- Giáo trình đại học: gạch định nghĩa lần đầu xuất hiện và câu kết luận của mỗi mục; phần dẫn chứng dài chỉ cần một dấu ở lề.
- Tài liệu tham khảo đọc thêm: thường không gạch, mà ghi một dòng ở đầu chương nói chương này giúp được gì cho câu hỏi của bạn.
Điểm chung là gạch ít, gạch chỗ nối giữa các ý, và để phần còn lại cho trí nhớ của bạn tự lấp vào khi ôn.
Dùng AI kiểm chỗ gạch chân mà không để AI gạch hộ
Tự gạch trước, rồi mới hỏi. Đọc và đánh dấu một phần trong sách như bình thường. Sau đó gõ lại đoạn văn ngắn, ghi rõ những cụm bạn đã gạch, và hỏi: "Em đã chọn những cụm này là ý chính của đoạn. Theo bạn có cụm nào không phải ý chính, hoặc có ý chính nào em bỏ sót không? Giải thích ngắn lý do." Bạn nhận phản hồi trên lựa chọn của mình, không nhận một bản gạch sẵn.
Nhờ AI hỏi lại theo chỗ gạch. Gõ danh sách cụm từ đã gạch và nói "hãy đặt cho em một câu hỏi cho mỗi cụm, kiểu vì sao hoặc khác gì, hỏi từng câu một". Đây là cách nhanh để có bộ câu hỏi tự ôn khi bạn chưa quen tự đặt.
Không chụp cả trang sách gửi đi. Ảnh chụp trang có thể lộ tên, lớp, trường viết trên sách, và với giáo trình có bản quyền thì gửi nguyên trang không phải việc nên làm. Chỉ gõ đoạn cần thiết, không kèm thông tin cá nhân. Học sinh nhỏ dùng chatbot cần có bố mẹ cùng ngồi.
Coi ý kiến của AI là một ý kiến. AI không biết thầy cô của bạn nhấn mạnh phần nào, và đôi khi chọn sai ý chính, nhất là với đoạn có cấu trúc lạ. Khi bạn và AI chọn khác nhau, hãy đọc lại đoạn văn và tự quyết; nếu vẫn phân vân, mang câu hỏi lên lớp.
Khi nào tô màu vẫn có ích
Nói tô màu có tác dụng thấp không có nghĩa là bạn phải vứt bút dạ quang. Có vài tình huống nó vẫn hữu ích. Thứ nhất là đọc tìm: khi cần lấy lại nhanh một thông tin cụ thể trong tài liệu dài, như hạn nộp trong đề cương môn học hay một công thức hay dùng, một vệt màu giúp mắt tìm ra ngay. Lúc này màu là công cụ tra cứu chứ không phải công cụ ghi nhớ.
Thứ hai là lượt đọc thứ hai trở đi. Khi đã hiểu bài, việc chọn và tô lại một hai cụm then chốt giúp bạn ra quyết định về điều quan trọng nhất, và quyết định đó có giá trị. Thứ ba là với người học đã quen tự hỏi mình: họ dùng chỗ tô làm mồi để tự kiểm tra, nên vệt màu không dừng lại ở cảm giác quen mắt.
Điểm chung của ba tình huống là màu được dùng có mục đích và đi kèm một việc khác. Nếu bạn nhìn lại cuốn sách cuối học kỳ và thấy gần hết các trang đều vàng rực, đó không phải dấu hiệu chăm chỉ, mà là dấu hiệu nên đổi cách đọc. Bắt đầu nhỏ: chương tiếp theo, chỉ gạch bằng bút chì, mỗi đoạn tối đa một cụm, và dùng dấu hỏi bên lề.
Câu hỏi thường gặp
Đọc trên máy tính hoặc máy tính bảng thì đánh dấu thế nào?
Nguyên tắc giống hệt: đọc hết đoạn rồi mới đánh dấu, đánh dấu ít, và thêm ghi chú thay vì chỉ tô màu. Phần lớn trình đọc tài liệu cho phép thêm ghi chú ngắn cạnh chỗ tô; một câu hỏi ngắn trong ghi chú có giá trị hơn nhiều vệt màu.
Có nên mua sách đã được người khác gạch sẵn không?
Sách cũ có chỗ gạch của người trước dễ làm bạn phân tâm, vì mắt sẽ bị kéo về chỗ họ chọn chứ không phải chỗ bạn tự thấy quan trọng. Nếu dùng sách cũ, bạn nên đọc chậm hơn một chút và tự đánh dấu bằng ký hiệu khác để phân biệt.
Con gạch chân rất nhiều, bố mẹ nên góp ý thế nào?
Thay vì chê trang sách quá nhiều màu, bố mẹ có thể hỏi con kể lại ý chính của một trang mà không nhìn sách. Nếu con kể được, cách đánh dấu đó đang có ích. Nếu chưa kể được, gợi ý con thử luật mỗi đoạn một cụm trong một tuần.
Gạch chân trong đề bài kiểm tra có giống gạch trong sách không?
Không. Gạch trong đề là đọc tìm: bạn đánh dấu dữ kiện, câu hỏi chính và những chữ dễ bỏ qua như "không", "ít nhất". Gạch nhiều trong đề không có hại vì mục đích là không bỏ sót, còn gạch trong sách là để chọn lọc ý chính.
Ghi chép ra vở có tốt hơn gạch chân trong sách không?
Thường là có, vì khi ghi chép bạn phải diễn đạt lại bằng lời mình, và đó là một bước xử lý sâu hơn kéo bút qua câu có sẵn. Tuy vậy hai việc không loại trừ nhau: gạch rất ít trong sách để biết chỗ, ghi chép ngắn ra vở để hiểu.
Có nên dùng nhiều màu cho môn có nhiều công thức?
Một màu riêng cho công thức có thể giúp tra cứu nhanh, nhưng đừng để việc chọn màu thay cho việc hiểu công thức. Bên cạnh công thức đã tô, bạn nên viết một dòng nói công thức dùng khi nào và mỗi ký hiệu nghĩa là gì.